Ngừng cách sống nạn nhân: Khi bạn thôi dùng nỗi đau để tồn tại
Cách sống nạn nhân không chỉ là than vãn hay trách móc cuộc đời. Đôi khi, nó xuất hiện rất âm thầm trong cách con người dùng sự hy sinh, yếu đuối hoặc đau khổ để được yêu thương và chú ý. Nhiều người sống trong tâm lý nạn nhân mà không hề nhận ra, bởi từ nhỏ chúng ta đã được dạy rằng: càng chịu đựng thì càng đáng quý, càng khổ thì càng được thương. Nhưng sống tỉnh thức bắt đầu từ việc nhìn thấy những cơ chế vô thức ấy và học cách chịu trách nhiệm nội tâm với cuộc đời mình.
Mình từng chứng kiến một người họ hàng bị tai nạn.
Điều làm mình nhớ mãi không phải là cái đau hay sự lo lắng của bác ấy.
Mà là… bác vui.
Rất vui.
Người thân đến thăm đông đủ, bác cười suốt, nói chuyện liên tục, còn hào hứng hơn cả mấy dịp giỗ họ. Một người chăm bệnh ở giường bên cạnh còn buột miệng:
“Ông này hay nhỉ, chỉ thấy cười.”
Lúc đầu mình cũng thấy lạ.
Sau đó tự nhiên thấy thương.
Có khi nào… đây là một trong số ít dịp bác được chú ý nhiều như vậy?
Được hỏi han.
Được mọi người ngồi quanh.
Được cảm thấy mình quan trọng.
Nghe hơi buồn cười.
Nhưng nếu thành thật nhìn sâu vào cuộc sống, rất nhiều người trong chúng ta đang sống như thế.
Không ai cố tình giả đau.
Nhưng có những người vô thức gắn sự hiện diện của mình với đau khổ.
Nếu không mệt…
không ai hỏi han.
Nếu không hy sinh…
không ai công nhận.
Nếu không yếu…
không ai thương.
Chúng ta được dạy phải “khổ một chút” mới an toàn
Từ bé, nhiều người được dạy kiểu rất lạ:
- Đừng khoe mình sung sướng.
- Đừng để người khác biết mình khá giả.
- Đừng thể hiện mình giỏi quá.
- Đừng vui quá kẻo người khác ghét.
Nên dần dần, ta học cách co mình lại.
Có người thành công nhưng luôn nói:
“Có gì đâu.”
“Bình thường thôi.”
“Tôi cũng khổ lắm.”
Có người mua được căn nhà đẹp nhưng gặp ai cũng than:
“Nợ ngập đầu chị ơi.”
Có người cả ngày tất bật chăm lo cho gia đình, nhưng sâu bên trong lại có một nỗi sợ:
“Nếu mình không hy sinh nữa… liệu mình còn giá trị không?”
Nghe đau không?
Nhưng thật.
Rất nhiều người lớn chúng ta được nuôi bằng một niềm tin:
Muốn được yêu thì phải chịu đựng.
Tâm lý nạn nhân đôi khi mặc áo “đạo đức”
Đây là phần khó nhìn nhất.
Bởi cách sống nạn nhân không phải lúc nào cũng ồn ào hay tiêu cực.
Nó có thể rất tử tế.
Rất trách nhiệm.
Rất… được xã hội khen.
Ví dụ:
- Người mẹ luôn kể mình hy sinh cả đời vì con.
- Người bố lúc nào cũng nói không dám tiêu cho mình.
- Người phụ nữ tự hào vì mấy chục năm “chịu đựng”.
- Người đàn ông xem việc kiệt sức là minh chứng của trách nhiệm.
Nhìn bên ngoài, ai cũng thấy đáng thương và đáng quý.
Nhưng đôi khi, sâu bên trong lại là một nỗi sợ rất lớn:
nếu không còn vai “người chịu đựng”, họ không biết mình là ai nữa.
Mình nhớ có người họ hàng nghỉ việc ở tuổi ngoài 45 trong môi trường quân đội.
Thay vì xem đó là một giai đoạn mới để học cái khác, sống khác đi hoặc chăm sóc bản thân hơn, bác gần như bám chặt vào câu chuyện:
“Tôi hy sinh vì con.”
“Tôi không có thời gian cho mình.”
“Tôi phải lo cho gia đình.”
Mình không thấy bác sai.
Mình chỉ thấy… thương.
Vì có rất nhiều người chưa từng được dạy cách sống cho chính mình mà không cảm thấy tội lỗi.
Có những người không muốn hết đau hoàn toàn
Nghe hơi kỳ.
Nhưng càng quan sát, mình càng thấy điều này có thật.
Có những người giữ mãi câu chuyện đau khổ vì đó là nơi duy nhất họ cảm thấy mình được nhìn thấy.
Khổ thì được thương.
Mệt thì được quan tâm.
Yếu thì được giúp đỡ.
Nên đôi khi, con người không cố ý giữ nỗi đau.
Họ chỉ sợ:
nếu mình ổn thật rồi…
liệu còn ai để ý đến mình không?
Đó là lý do nhiều người chữa lành mãi mà không lành.
Không phải vì họ xấu.
Mà vì đau khổ đã trở thành “ngôi nhà cảm xúc” quen thuộc.
Ngừng làm nạn nhân không phải là phủ nhận tổn thương
Mình nghĩ đây là điều cần nói rõ.
Ngừng làm nạn nhân không có nghĩa là:
- phải mạnh mẽ mọi lúc,
- không được buồn,
- không được yếu lòng,
- hay phải “tích cực độc hại”.
Không.
Bạn vẫn có thể đau.
Vẫn có thể thất vọng.
Vẫn có thể khóc một trận thật đã.
Khác biệt nằm ở chỗ:
bạn không dùng nỗi đau làm danh tính sống nữa.
Bạn không kể mãi một câu chuyện cũ để chứng minh giá trị của mình.
Bạn bắt đầu hỏi:
- Mình muốn sống thế nào từ hôm nay?
- Nếu không còn vai “người hy sinh”, mình là ai?
- Nếu thôi đợi người khác cứu, mình sẽ làm gì cho cuộc đời mình?
Đó là lúc trách nhiệm nội tâm bắt đầu xuất hiện.
Người trưởng thành không lấy nỗi đau làm trung tâm cuộc sống
Một người trưởng thành thật sự không phải là người chưa từng bị tổn thương.
Mà là người không biến tổn thương thành căn nhà ở mãi.
Họ có thể từng nghèo nhưng không đồng nhất mình với nghèo khổ.
Từng thất bại nhưng không xem mình là người thất bại.
Từng bị phản bội nhưng không sống cả đời trong phòng thủ.
Họ học cách bước tiếp.
Nhẹ hơn.
Sâu hơn.
Và tử tế hơn với chính mình.
Chữa lành thật sự là khi bạn không còn cần được thương hại
Có một kiểu bình an rất lạ.
Không cần chứng minh mình khổ nữa.
Không cần kể mãi mình đã hy sinh bao nhiêu.
Không cần dùng đau đớn để giữ kết nối với người khác.
Bạn chỉ đơn giản sống.
Làm việc.
Yêu thương.
Phát triển.
Và chịu trách nhiệm với cuộc đời mình.
Mình nghĩ…
đó mới là lúc một người bắt đầu trưởng thành thật sự về mặt nội tâm.
Hỏi đáp
Tâm lý nạn nhân là gì?
Tâm lý nạn nhân là trạng thái một người luôn xem mình là người bị hại, bất lực hoặc dùng đau khổ để tìm kiếm sự chú ý và công nhận.
Làm sao để ngừng cách sống nạn nhân?
Bắt đầu bằng việc nhìn lại những “lợi ích vô thức” mà mình nhận được từ đau khổ, học cách chịu trách nhiệm nội tâm và ngừng đồng nhất bản thân với các câu chuyện cũ.
Ngừng làm nạn nhân có phải là phủ nhận cảm xúc không?
Không. Bạn vẫn được phép đau buồn, thất vọng hoặc yếu lòng. Điều quan trọng là không để tổn thương trở thành danh tính sống của mình.
Vì sao nhiều người thích kể mãi câu chuyện hy sinh?
Vì sự hy sinh đôi khi mang lại cảm giác được yêu thương, được công nhận và có giá trị trong các mối quan hệ.
- Đọc thêm: “Trách nhiệm nội tâm, thứ người trưởng thành đáng lẽ học từ rất sớm”
- Đọc thêm: “5 bước thiết lập ranh giới mà không cảm thấy tội lỗi”
- Đọc thêm: “Không phòng thủ: dấu hiệu của một nội tâm đang mạnh lên”