Có một buổi sáng rất bình thường.
Chuông báo thức reo.
Con trai tôi nằm im trên giường lâu hơn mọi ngày.
Mắt chưa mở hẳn. Giọng kéo dài vì ngái ngủ.
Rồi con nói một câu nhẹ tênh:
“Mẹ ơi, con mất động lực học rồi.”
Không khóc.
Không cáu.
Không chống đối.
Chỉ là một câu nói nghe như… trời âm u trước cơn mưa nhỏ.
Nhưng tôi biết, với nhiều cha mẹ, chỉ cần nghe câu ấy thôi là tim bắt đầu tăng nhịp:
- “Sao lại mất động lực?”
- “Mới tí tuổi đã chán?”
- “Không học thì sau này làm gì?”
Ngày trước, có thể tôi cũng sẽ phản ứng như thế.
Nhưng hành trình học về trách nhiệm nội tâm giúp tôi hiểu rằng:
Không phải cảm xúc nào của con cũng cần bị sửa ngay lập tức.
Vì vậy hôm đó, tôi không giảng đạo.
Không thuyết phục.
Không mở bài “Ngày xưa mẹ đi học khổ thế nào…”
Tôi chỉ hỏi:
“Con cảm thấy thế nào mà con nói là mất động lực?”
Con không trả lời nhiều.
Nhưng rồi con vẫn dậy.
Vẫn mặc đồng phục.
Vẫn đi học.
Lúc ấy tôi hiểu:
Có những đứa trẻ không hẳn bỏ cuộc.
Chúng chỉ đang… mệt.
Khi động lực tụt xuống, điện thoại bắt đầu thắng sách vở
Những tuần sau đó, tôi quan sát nhiều hơn là nhắc nhở.
Tôi thấy:
- thời gian làm bài tập ít dần
- điện thoại xuất hiện nhiều hơn
- sách vở chỉ được mở ra sát ngày kiểm tra
Đến lúc thi xong:
- có môn 7, 8
- có môn 4
Thật lòng mà nói, tôi không bất ngờ.
Điểm số thường là kết quả rất trung thực của quá trình.
Điều tôi quan tâm hơn là:
Con sẽ nhìn chuyện này như thế nào?
Tôi không hỏi “Sao con học thế?”, tôi hỏi “Con định làm gì?”
Có một khác biệt rất lớn giữa:
- trách móc
và - trao trách nhiệm.
Tôi không hỏi:
- “Sao con lười?”
- “Sao con không cố?”
- “Điện thoại quan trọng hơn học à?”
Tôi hỏi:
“Con cảm thấy thế nào với kết quả này?”
“Con định làm gì để kéo điểm lên trên 5?”
Tôi muốn con hiểu:
- cảm xúc là thật
- nhưng hành động vẫn cần tồn tại
Vì ngoài xã hội sau này:
- không ai học hộ mình
- cũng không ai chịu hậu quả hộ mình
Có phải con đang rơi xuống “đáy đường cong”?
Có lúc tôi tự hỏi:
Có phải đây là giai đoạn con rơi xuống một “cái hố” trong hành trình trưởng thành?
Người lớn hay gọi đó là giai đoạn tụt động lực, khủng hoảng học tập, hay liên hệ với lý thuyết về năng lực và niềm tin bản thân của Albert Bandura.
Nhưng rồi tôi nhận ra:
Gắn nhãn học thuyết không giúp con làm bài tập tốt hơn.
Điều con cần lúc này không phải là:
- thêm áp lực
- thêm bài giảng
- hay thêm thất vọng từ cha mẹ
Con cần:
- một người lớn bình tĩnh
- một lối đi nhỏ
- và niềm tin rằng mình vẫn có thể đi tiếp
Cuộc trò chuyện trưởng thành giữa cha mẹ và con.
Tối hôm đó, tôi và chồng ngồi nói chuyện với con.
Không ai quát.
Không ai đập bàn.
Chúng tôi chỉ hỏi:
- “Mỗi ngày con có thể dành 20 phút cho môn điểm 4 không?”
- “Nếu khó quá thì con cần gia sư hay mẹ hỗ trợ?”
- “Nếu chia nhỏ ra, mỗi ngày chỉ làm 1 trang thì sao?”
- “Nếu môn đó lên được 6 thì có bù cho bài thi 4 không?”
- “Con có biết nếu dưới 5 trong học kỳ thì điều gì sẽ xảy ra không?”
Không dọa dẫm.
Chỉ nói rõ hệ quả.
Rồi tôi nói với con một câu rất ngắn:
“Năng lực của con có.
Chỉ là con chưa hành động.”
Khi con nói: “Con biết rồi, mẹ không cần nói nữa”
Đến đoạn này, con bắt đầu nói nhanh hơn.
“Con biết rồi.”
“Mẹ nói nhiều quá.”
“Con hiểu mà.”
Ngày trước, có thể tôi sẽ khó chịu:
“Biết rồi sao không làm?”
Nhưng bây giờ tôi hiểu:
Đó không phải là chống đối.
Đó là:
- một đứa trẻ đang áp lực
- đang tự thất vọng về mình
- và chưa biết bắt đầu lại từ đâu
Nếu lúc đó cha mẹ tiếp tục:
- giảng
- ép
- trách
- hoặc so sánh
Thì điều lớn lên nhanh nhất không phải động lực.
Mà là:
- cảm giác thất bại
- sự chống đối
- và khoảng cách trong mối quan hệ.
Trách nhiệm nội tâm không phải là ép con hoàn hảo
Tôi không nuôi con để:
- luôn điểm cao
- luôn có động lực
- hay luôn “ổn”
Tôi muốn con học được rằng:
Con có thể mệt.
Có thể tụt tinh thần.
Có thể mất phương hướng một lúc.
Nhưng:
Con vẫn cần học cách chịu trách nhiệm với lựa chọn và hành động của mình.
Đó mới là điều sẽ theo con lâu dài:
- khi đi học
- khi đi làm
- khi yêu
- và khi bước vào đời.
Điều khó nhất của cha mẹ: Không hoảng loạn thay con
Tôi nghĩ, đôi khi chuyện xảy ra với con cái không đáng sợ bằng… nỗi sợ của cha mẹ.
Chúng ta sợ:
- con tụt lại
- con thất bại
- con mất tương lai
Và vì sợ, ta:
- kiểm soát
- thúc ép
- nói liên tục
Trong khi điều con cần nhiều khi chỉ là:
- được lắng nghe
- được tin tưởng
- và được phép trưởng thành theo cách không hoàn hảo.
Nếu một ngày con đọc bài này…
Mẹ không mong con nghĩ:
“Mẹ mình giỏi quá.”
Mẹ chỉ mong con hiểu:
Có những giai đoạn:
- con sẽ chậm lại
- mất động lực
- hoặc thấy mình tụt xuống một cái hố
Nhưng:
Mẹ không đứng trên miệng hố để la hét.
Mẹ sẽ đứng gần đó.
Bình tĩnh.
Không kéo con lên thay.
Nhưng cũng không bỏ đi.
Vì mẹ tin:
Con đủ năng lực để tự trèo lên.
Và có thể, trưởng thành không phải là:
- không bao giờ rơi xuống
Mà là:
biết cách đứng dậy, từng chút một.
Đọc thêm:
- Trách nhiệm nội tâm – thứ người trưởng thành đáng lẽ học từ rất sớm
- Mẹ Đốp dạy con trách nhiệm nội tâm trong trường học
- EQ không phải là kìm nén cảm xúc
Những câu hỏi nhiều cha mẹ cũng đang tự hỏi
1. Khi con nói mất động lực học, cha mẹ nên làm gì?
Điều đầu tiên không phải là sửa con hay giảng đạo, mà là lắng nghe và tìm hiểu cảm xúc thật phía sau câu nói đó. Nhiều đứa trẻ không lười, chúng chỉ đang mệt hoặc áp lực.
2. Có nên ép con học khi con chán học?
Ép buộc có thể tạo kết quả ngắn hạn nhưng dễ làm tăng chống đối và mất kết nối lâu dài. Điều quan trọng là giúp con thấy trách nhiệm với hành động của mình.
3. Điểm thấp có phải dấu hiệu thất bại?
Không hẳn. Điểm số chỉ phản ánh một giai đoạn. Quan trọng hơn là cách con nhìn nhận kết quả và học cách đứng dậy sau đó.
4. Làm sao để giúp con tuổi dậy thì tự giác hơn?
Cha mẹ cần kết hợp:
- sự bình tĩnh
- ranh giới rõ ràng
- đối thoại trưởng thành
- và chia nhỏ hành động để con có thể bắt đầu lại dễ dàng hơn.